Bazı hikâyeler bir yazarın masasındaki sessizlikte değil, insan sesinin sıcaklığında doğar. Köy odalarında, düğünlerde, uzun kış gecelerinde; bir anlatıcının çevresine toplanan insanların merakıyla büyür. Kuşaktan kuşağa aktarılırken değişir, çoğalır ve her anlatıcının sesinden yeni bir renk alır. Güzide Hekimoğlu’nun derleyerek yazılı kültüre kazandırdığı Üç Eski Zaman Hikâyesi, böylesine köklü ve zengin bir sözlü anlatı geleneğinin izlerini taşıyor.
Kitapta yer alan “Esmehan”, “Güzel Ahmet” ve “Karacaoğlan’ın Ali Kayası Hikâyesi”, Kadirli’nin Bekereci köyünde yaşayan Yusuf Sıra’nın hafızasından derlenmiş üç halk anlatısıdır. Bu yönüyle eser, yalnızca geçmişte yaşandığına inanılan olağanüstü olayları aktarmıyor; bir anlatıcının sesini, yörenin söz varlığını, mizahını, benzetmelerini, türkülerini ve dünyayı algılama biçimini de koruma altına alıyor. Metinlerdeki ağız özellikleri, tekrarlar, dinleyiciye yöneltilen seslenişler ve anlatının akışını kesiyormuş gibi görünen ara sözler, kitabın en kıymetli unsurlarını oluşturuyor. Çünkü burada önemli olan yalnızca ne anlatıldığı değil, hikâyenin hangi sesle ve nasıl anlatıldığıdır.
Kitabın ilk anlatısı “Esmehan”, iftiraya uğrayan güçlü bir kadının adalet mücadelesini merkeze alıyor. Esmehan, geleneksel anlatılarda sıkça karşılaşılan, kurtarılmayı bekleyen edilgen kadın kahramanlardan biri değildir. Zekâsı, cesareti, bedensel gücü ve dayanıklılığıyla karşısına çıkan bütün engellerle mücadele eder. Ona yöneltilen kötülük, yalnızca hayatını değil; ailesiyle, sevdiği insanlarla ve toplumla kurduğu bağı da parçalar. Ancak Esmehan, uğradığı haksızlığın altında ezilmez. Kimliğini saklamak, yollara düşmek, doğayla mücadele etmek ve başka görünümlere bürünmek zorunda kalsa da kendi hikâyesinin öznesi olmayı sürdürür.
“Esmehan”ın anlatı dünyasında gerçek ile olağanüstü yan yana ilerler. Yılanlar, dağlar, uzun yolculuklar, beklenmedik karşılaşmalar ve kimlik değiştirmeler hikâyenin masalsı yapısını güçlendirirken kahramanın yaşadığı yalnızlık, ihanete uğrama ve kendini kanıtlama çabası son derece insani bir düzlemde kalır. Hikâyenin sonunda gerçeklerin birer birer ortaya çıkması yalnızca Esmehan’ın masumiyetini kanıtlamaz; bozulan aile ve toplum düzeninin yeniden kurulmasını da sağlar. Böylece anlatı, kötülüğün geçici zaferi karşısında hafızanın ve hakikatin gücünü öne çıkarır.
Kitabın ikinci ve en geniş anlatısı “Güzel Ahmet”, okuru sınırları belirsiz, olağanüstü varlıklarla ve erişilmesi güç ülkelerle dolu büyük bir masal coğrafyasına götürüyor. Bu hikâyede yollar uzadıkça sınavlar ağırlaşır; devler, büyülü varlıklar, uzak diyarlar ve ölümle yaşam arasındaki geçişler birbirini izler. Güzel Ahmet’in serüveni ilk bakışta bir yiğitlik ve kahramanlık hikâyesi gibi görünse de anlatının derininde baba ile oğul arasındaki çatışma, sadakat, ihanet, sevgi ve iktidar arayışı bulunur.
Güzel Ahmet, karşısına çıkan her engelde yalnızca gücünü değil, aklını ve iradesini de sınamak zorunda kalır. Yolculuğu boyunca kaybeder, aldatılır, yeniden ayağa kalkar ve geçirdiği her sınavla başka bir insana dönüşür. Bu nedenle onun serüveni, yalnızca dış dünyadaki düşmanlarla yapılan bir mücadele değil; aynı zamanda büyümenin ve kendi kimliğini kurmanın hikâyesidir. Halk muhayyilesinin sınır tanımayan yaratıcılığı, özellikle bu anlatıda bütün canlılığıyla ortaya çıkar. Devasa bedenler, akıl almaz mücadeleler, uzun uykular ve beklenmedik kurtuluşlar, hayatın güçlüklerini daha görünür kılan simgelere dönüşür.
“Güzel Ahmet”teki abartılı tasvirler ve grotesk benzetmeler, anlatının mizahını da besler. En tehlikeli anların içinde bile dinleyiciyi gülümseten bir ayrıntı belirir. Bu mizah, yaşanan acıyı hafifletmekten çok, halk anlatısının dünyaya karşı geliştirdiği direncin bir göstergesidir. Hikâye, hayat ne kadar sert olursa olsun insanın anlatma, gülme ve yeniden başlama gücünü kaybetmediğini hatırlatır.
Kitabın son anlatısı “Karacaoğlan’ın Ali Kayası Hikâyesi”, diğer iki hikâyeye göre daha kısa olmasına rağmen son derece yoğun ve çarpıcıdır. Karacaoğlan ile güçlü bir Yörük kızının karşılaşması, sazın ve sözün belirlediği bir meydan okumaya dönüşür. Burada türküler, olayları süsleyen birer ara unsur değildir. Kahramanların birbirlerini sınadıkları, duygularını açıkladıkları, gururlarını ortaya koydukları ve kaderlerini belirledikleri asıl mücadele alanıdır.
Ali Kayası’nın üzerinde duran genç kız, hem bedensel gücü hem de sözüyle Karacaoğlan’ın karşısına çıkar. İki karakter arasındaki karşılaşma, önce alay ve meydan okumayla başlar; ardından sevdaya yaklaşır. Fakat gurur, söylenen sözlerin önüne geçer. Geri alınmayan cümleler ve geç kalınmış duygular anlatıyı trajik bir sona taşır. Böylece Ali Kayası sıradan bir coğrafi unsur olmaktan çıkar; aşkın, gururun ve kaybın hafızasını taşıyan efsanevi bir mekâna dönüşür.
Üç anlatının ortak noktasında insanın adalet arayışı bulunur. İyilik ile kötülük, sadakat ile ihanet, sevgi ile gurur ve güç ile haklılık sürekli karşı karşıya gelir. Kahramanlar olağanüstü özelliklere sahip olsalar da yaşadıkları duygular bugünün insanına yabancı değildir. Sevilme arzusu, ihanete uğrama korkusu, kendini kanıtlama çabası, kaybetmenin acısı ve hakkını arama isteği, eski zamanlardan bugüne değişmeden ulaşır.
Üç Eski Zaman Hikâyesini değerli kılan temel unsurlardan biri de Güzide Hekimoğlu’nun derleyici olarak anlatıcının sesine gösterdiği özendir. Hikâyeler ölçünlü dilin sınırları içine hapsedilmemiş; yöresel söyleyişler, tekrarlar, seslenişler ve anlatıcının kendine özgü ifadeleri korunmuştur. Böylece metinler yalnızca okunacak hikâyeler olarak değil, birinin karşısında oturup dinleniyormuş hissi veren canlı anlatılar olarak şekillenmiştir.
Yusuf Sıra’nın çocukluk yıllarından itibaren halk âşıklarından dinleyerek hafızasında yaşattığı bu hikâyeler, Güzide Hekimoğlu’nun çalışmasıyla unutulmanın eşiğinden alınarak yazılı kültüre taşınıyor. Bu aktarım, yalnızca üç hikâyenin kayda geçirilmesi anlamına gelmiyor. Bir bölgenin dili, ortak hafızası, hayal gücü ve anlatma geleneği de gelecek kuşaklara emanet ediliyor.
Üç Eski Zaman Hikâyesi, geçmişte kalmış olayları anlatan nostaljik bir kitap olmanın çok ötesinde… Okuru bazen şaşırtan, bazen güldüren, bazen hüzünlendiren; türkülerin, olağanüstü yolculukların ve unutulmaz kahramanların eşlik ettiği zengin bir sözlü kültür dünyasının kapısını aralıyor.