Yazı-Yorum

Ne İşe Yarar ‘Şiir’ ? | Tan Doğan
19 Mart 2020

Ne İşe Yarar ‘Şiir’ ? | Tan Doğan
Yarar
 
     Ne söylerseniz söyleyin, ne yazarsanız yazın, ne yaparsanız yapın… Size sorulacak birinci soru bu: Ne işe yarar? Sözleriniz boş, yazdıklarınız anlamsız, yaptıklarınız gereksizdir, bir işe yaramıyorsa… Söylemek için söyleyemezsiniz, yazmak için yazamazsınız, yapmak için yapamazsınız; eşdeyişle, içinizden öyle gelemez, canınız öyle çekemez, keyfiniz öyle isteyemez… Bir yararı yoksa eylediklerinizin, siz de yararlı değilsinizdir: Umursanmaz, ayırdına varılmaz, dahası, var bile sayılmazsınız. Yarar kaçınılmazdır her şeyde: Ona göre!…
 
Çıkar
 
     İkinci soru: Yararın çıkarla ilişkisi var mıdır? Özde yoksa da, gerçekte/ yaşamda vardır; hem de doğrudan. Her yararlı girişim, çıkar aramaz: Bir resim izlediğinizde, bir müzik dinlediğinizde ya da, bir martının uçuşunu izlediğinizde, bir kanaryanın sesini dinlediğinizde, çıkar, söz konusu değildir: Para etmez, konum sağlamaz, varsıllaştırmaz sizi; ne var ki, erince ulaşmanızı,  mutlanmanızı, derinleşmenizi sağlayabilir. Bu doğal, kendiliğinden gelişen bir zaman dilimidir/süredir; erek ya da tasarlanmış bir amaç söz konusu olmadığından, süreç değildir. Beklenti, kazanç olmasa da, bir vargı ya da, kazanım söz konusudur. Sizin neşelenmenize, duyup-düşünmenize, dahası, düşlemenize yaramış olsa da bu uzamsal ve zamansal olgu, bir çıkar gütmenize neden olmamıştır.
 
Us ve Duygu
 
     İnsan usu ve duygusu, onunla iç içedir: Bedenden bağımsız iki ayrı kavram olarak algılanamaz. Dahası, her ikisi de beynin uzantısı/işlevidir. Bütün algılama, yanılma/yanılsama; sevinç, mut neşe; öğrenme, anımsama, üretme/yaratma; uslamlama, bilinçlenme, davranma; kendini aşma (Freudça, alt ben-ben-üst ben/ id-ego,süper ego), devinme… karşıtlarıyla gerçektir. Her olumlu işlev ya da, devinim, insan için yararlıdır (karşıtı da geçerli.) Ne var ki, ussal ve duygusal yarar sağlayan her şey için, aynı zamanda çıkar sağladığını söylemek, olası değildir. Bilinçlendirme, güzelduyusal/estetik beğeni kazandırma, bilgilendirme benzeri olguları içeren bir oluşum, us ya da, duygu içerikli olup bir yararı gütse de, bir çıkarı tasarlamayabilir. Bir başka deyişle, beynimize (bu bağlamda ussal ve duygusal) yönelik her ileti, onda değil çıkarsal, yararsal  bir tutuma bile dönüşmeyebilir. İmdi, anamalcı düşüngünün dayatıldığı bir çağda, her şey çıkar üzerine kurgulanıp uygulanmaya yönelikken, us ve duygu yanımıza ulaşıp, bizim daha da insancıllaşmamızı sağlamayı amaçlayan ‘şiir’den, nasıl söz açabiliriz dersiniz?
 
Şiir-Yarar İlişkisi…
 
     İşte size üçüncü soru: Çoğun her şeyle iletişime geçerken, bir çıkar ilişkisi beklentisiyle koşullandırılan çağımız insanında, salt/arı/saf/içten/yalın duygusallığa ve ussallığa denk düşmek olası değilken, anamalcı düşüngünün dayatması altında ‘kendini bil’emeyenlerin (ya da kendi olamayanların) yüzyılında, daha insanca bir yaşam için şiirin işlevi ya da, bir yararı olabilir mi? Şiir-çıkar ilişkisini, (tarihsel süreçte görüldüğü üzre!) siyasa bağlamında kurup kullanmak olası. Eşdeyişle, belli dönemlerde düzenin, siyasa(cı)ların ya da, erkin savunuculuğuna soyunan şairler(!) görülmüş; erinçleri, varsıllıkları, konumları (kimi zaman da, bir biçimde yaşamda kalmaları) için, düşüngülerinden, düşüncelerinden ve de düşlerinden cayıp; özce, kendi (ve birilerinin; padişahların, kralların, siyasacıların) çıkarları adına şiiri satmışlardır… Bu aymazlığın ötesinde, şiir-yarar ilişkisi söz konusu olmuştur/olmaktadır… Halkı bilgilendirme, bilinçlendirme; bireyi kişilikli kılıp, türesini, tüzesini bilmesini sağlama; bireysel, yöresel, budunsal ve ulusal değerlerini koruyup sürdürme; emeğinin karşılığını alma, ekmek-su olma; doğayı, yeryuvarı ve evreni algılayıp yaşama; sevgiyi-sevdayı-aşkı dilleme; özgürlüğü, bağımsızlığı ve barışı savunma; kötülüğe, sömürüye, yayılımcılığa karşı direnme; yarınları umma, güzel günleri muştulama, mutlu bir yeryuvarı düşleme/düşünme benzeri olaylar, kavramlar ve olgular üzerine şiirin yararı yadsınamaz bir gerçektir.
 
Günümüzde Şiir
 
     Salt duygu yükü değildir şiir; (Novalisce, şiir, felsefenin kahramanı’ olduğuna göre) düşün de var özünde... İmgeleme, eğretileme (teşbih), alaysama (ironi) benzeri şiir sanatlarının yanı sıra, izlek (tema), biçem (üslup), biçimle de bezenmiştir. Ne var ki, şiiri şiir yapan en değerli özelliklerden biri, içerik ya da konudur: Ne/neyi anlattığı ya da, anlatmaya çalıştığı önemlidir. Söylemek için söylemek değilse, bir de işlevi söz konusudur. Durağanlıktan, suskunluktan, içedönüklükten öte, devingenlik, söylem ve eylem de var olmalıdır şiirde. Var olmalıdır, eşdeyişle, sıralanan bu özelliklerin şiirin belirleyenleri olması gerekirken, günümüz şiirinde, ne acı ki(!), çoğunu bulmak olası değil. İşte, dördüncü soru: Çıkarın, korkunun, sevilgenliğin (popülerliğin) iç içe geçtiği bir şiir ortamında, gerçekleri dile getiren kaç şair ve şiir biliyorsunuz?  İnsanın ve yaşamın salt siyasayla (anamalcılık/kapitalizm) ve tutumla/ekonomiyle (erkincilik/liberalizm) değil, yazınla/edebiyatla ve sanatla da (postmodernizm) sömürüldüğü çağımızda, şiirin işlevsel olması kaçınılmazken, şairimsilerce(!) düzenle barışık, kol kola yürütülmekte; simgelere-imgelere gizlendirilip, insan ve yaşam gerçeğinden/ sorunsalından uzaklaştırılmaktadır. Günümüzde, çağına tanıklık eden, insanı ve yaşamı savunan, emeğin sözcülüğüne soyunan; savaşı, açlığı, yoksunluğu dilleyen; anamalcılığa, sömürücülüğe, yayılımcılığa karşı koyan; güzelduyusal/estetik ve törebilimsel/etik değerleri yaşama geçirme uğraşını veren; doğayı, yeryuvarı, evreni sarmalayan; umudu, direnci ve sevgiyi ayakta tutan şair ve şiire gereksim var. Yoksa…
 
 
Yoksa…
 
     Yoksa, sonumuz geldi demektir: Sevgisiz, mutsuz, türlerin yokluğuna sürüklenen bir yeryuvar… İnsanın insanı, insanın öteki dirimleri, insanın doğayı ve evreni sömürdüğü bir yeryuvar… Acının, açlığın, yokluğun ve yoksulluğun hüküm sürdüğü bir yeryuvar… Çıkarın, paranın, konumun ve varsıllığın değerli(!) kılındığı bir yeryuvar… Erek erk olup, her aracın amaç kılındığı (siyasa, din, ekin/kültür) bir yeryuvar… Özce, şiirsiz bir yeryuvar!İlk soruyu yinelemenin yeri ve zamanı şimdi… Güç olan yanıt değil, yapmak, eylemek; yaşama geçirmek şiiri… Yoksa… Yoksa… Yoksa…